Sociaal-emotionele ontwikkeling

Dini van den Heuvel

Soms lijkt het er op dat te pas en te onpas tegen ouders van verstandelijk hoogbegaafde kinderen gezegd wordt dat hun kind geen klas over kan slaan of geen andere leerstof kan krijgen omdat de sociaal-emotionele ontwikkeling achterloopt en dat daar eerst aan gewerkt moet worden. Dit sociaal en emotioneel achterlopen schijnt het allerergste te zijn wat je als hoogbegaafd kind kan overkomen. Daar moet dan ook alle aandacht naar toe.

Natuurlijk milieu

Als je echter als ouder vraagt hoe degenen die deze goede raad geven denken hieraan te gaan werken is het heel merkwaardig dat zij slechts één oplossing voorhanden hebben. Het kind zeker in het 'natuurlijke' milieu van leeftijdsgenoten te laten. Zeker volgend schooljaar en als je als ouder niet alert bent de hele verdere schoolperiode.
Welke begeleiding daarbij gegeven wordt is volstrekt onduidelijk. Over het algemeen wordt er op scholen van uitgegaan dat kinderen van ongeveer dezelfde leeftijd het met elkaar wel klaren. Sociaal-emotionele ontwikkeling vindt immers plaats door omgang met anderen, door ervaring. Het is dus niet zoals bij rekenen en lezen aan te leren uit boekjes.
Het is zeker waar dat het hier om een andere manier van leren gaat en het is net zo waar dat daarbij een andere manier van begeleiding hoort dan bij het aanleren van rekenen of lezen. Een manier van begeleiden waaraan tijdens de opleiding van leerkrachten weinig aandacht wordt besteed. Als zich dus meer complexe situaties voordoen hebben zij slechts standaard oplossingen voorhanden.

Een hoogbegaafd kind dat niet goed functioneert met leeftijdsgenoten wordt op allerlei manieren verteld, dat het zich aan moet passen, niet zo moeilijk moet doen, zodat het wel geaccepteerd wordt. Dit is gedoemd te mislukken. Het kind moet zich op een gegeven moment zover aanpassen dat van de eigen behoeften niets meer overblijft. Het kind gaat twijfelen aan zichzelf omdat het niet geaccepteerd wordt zoals het is. Bovendien zullen de andere kinderen in de groep zo nooit iets van het' afwijkende' kind gaan begrijpen.

Hoe kan het anders

Leerkrachten en schoolbegeleiders zouden zich minder moeten laten beinvloeden door het hardnekkige vooroordeel dat verstandelijk hoogbegaafde kinderen zonder meer sociaal-emotioneel achterlopen. In plaats daarvan zouden zij zich erin kunnen verdiepen hoe het komt dat het gedrag dat deze kinderen laten zien afwijkt van wat zij gewend zijn. Dan gaan zij hen beter begrijpen en kunnen op hun behoeften inspelen. Zowel verstandelijk als sociaal.
Bovendien kunnen zij dan bemiddelen als leeftijdsgenoten het kind niet begrijpen en zo een klimaat binnen de groep scheppen waarbij ieder met de eigen mogelijkheden en beperkingen geaccepteerd wordt.
Op de vraag wel of niet een klas overslaan of andere lesstof aanbieden zal heel anders gereageerd worden. De sociaal-emotionele ontwikkeling wordt niet meer zo in het middelpunt van de belangstelling geplaatst en uit zijn verband gerukt. De aandacht kan dan uitgaan naar wat een kind op een bepaald moment nodig heeft.

Oplossingen

Oplossingen kunnen dan zijn: een groep overslaan, verrijking enz. in dezelfde groep, kiezen voor een combinatiegroep, maar dan wel met het hoogbegaafde kind in de laagste groep zodat aan het eind van het schooljaar bekeken kan worden of de hogere groep overgeslagen kan worden enz .

Als een kind duidelijk laat zien meer behoefte te hebben aan verstandelijke uitdaging, reik die dan aan ook al heeft het kind weinig contact met andere kinderen. Probeer daarnaast op het spoor te komen hoe het komt dat dit contact er niet is en help het kind daarbij. Dit kan zowel in een groep met leeftijdsgenoten als in een groep met oudere kinderen. Laat dit afhangen van wat het kind zelf aangeeft. Sommige kinderen willen juist graag in dezelfde groep blijven, andere zijn echt uitgekeken op de eigen groep of zo vastgelopen dat een nieuwe start in een andere groep nieuw- en beter perspectief biedt.
Dit alles is niet zomaar te verwezenlijken, daar ben ik me goed van bewust. Het is ook niet mijn bedoeling met een beschuldigende vinger naar alle mensen in het onderwijs te wijzen. Wel lijkt het me zinnig bovenstaande problematiek onder de aandacht te brengen van leerkrachten en schoolbegeleiders die bij hun werk met verstandelijk hoogbegaafde kinderen te maken krijgen zodat zij op zoek gaan naar oplossingen in plaats van zich te verschuilen achter mooie woorden.

Vertrouwen hebben in het kind

Daarbij kan gebruik gemaakt worden van wat zowel in ons land als in andere landen bekend is over het omgaan met hoogbegaafde kinderen. Hierover verschijnen boeken en worden op verschillende plaatsen cursussen gegeven. Er zijn rapporten verschenen van door de overheid gesubsidieerde projecten op scholen en bij schooladviesdiensten. Ook zijn er scholen en adviesdiensten die lesmateriaal ontwikkeld hebben. Kortom ervaring en informatie begint er op allerlei gebied te komen en men is over het algemeen graag bereid deze met anderen te delen.
Het allerbelangrijkst hierbij is dat ouders, leerkrachten en schoolbegeleiders vertrouwen hebben in de mogelijkheden van het kind. Het kind de ruimte geven zichzelf te zijn en actief mee te werken en richting te geven aan de eigen verstandelijke en sociaal-emotionele ontwikkeling. Daarbij wel op de achtergrond aanwezig blijven zodat het kind weet waar het iemand kan vinden die bereid is naar zijn vragen te luisteren en samen naar antwoorden te zoeken.

September 1992
Dini van den Heuvel